برخی صداها در تاریخ یک ملت، فراتر از نت‌های موسیقی هستند؛ آن‌ها طعم دارند، بوی خاک باران‌خورده می‌دهند و بغض‌ها

بوشهری ها / برخی صداها در تاریخ یک ملت، فراتر از نت‌های موسیقی هستند؛ آن‌ها طعم دارند، بوی خاک باران‌خورده می‌دهند و بغض‌های فروخورده یک سرزمین را فریاد می‌زنند. «ممد نبودی ببینی» دقیقاً از همین جنس است. اما برای درک تبارنامه این نغمه، باید از ویرانه‌های خرمشهر فراتر رفت و به دهه‌ها قبل، به پهنه خلیج فارس و صدای امواج دریا بازگشت.

ریشه‌ای در سنت: از نبوغ «ناخدا عباس» تا اعجاز «بخشو»

برخلاف تصور عمومی، ملودی این اثر نه در کوران جنگ، بلکه سال‌ها پیش از آن در بنادر جنوب متولد شد. معمار اصلی این نغمه، «ناخدا عباس دریانورد» بود؛ چهره‌ای افسانه‌ای در فرهنگ عامه بوشهر که هم ناخدا بود و هم شاعری عارف. او که به «پدر نوحه‌سرایی مدرن بوشهر» شهرت دارد، ملودی و شعر معروف «لیلا بگفتا ای شه لب‌تشنه کامان» را در دستگاه همایون (گوشه شوشتری) خلق کرد تا در سوگ حضرت علی‌اکبر (ع) خوانده شود.

اما این ملودی زمانی در جان مردم ریشه کرد که حنجره‌ای اساطیری به نام «جهانبخش کردی‌زاده» معروف به «بخشو» آن را روایت کرد. بخشو با آن صدای وسیع و تکرارناپذیر، این نوحه را به اوج رساند. او چنان این قطعه را در مراسم سینه‎‌زنی بوشهری اجرا می‌کرد که طنین آن از مرزهای بوشهر گذشت و به بخشی از میراث معنوی جنوب تبدیل شد. در واقع، آنچه امروز ما به عنوان ملودی «ممد نبودی» می‌شناسیم، امانتی است که از ناخدا عباس به بخشو و از بخشو به تاریخ معاصر ایران رسیده است.

تحول در جبهه: جواد عزیزی و لحظه خلق

در روزهای سخت محاصره خرمشهر، جواد عزیزی (رزمنده و شاعر خرمشهری) که گوشش با نوای بخشو و سنت‌های جنوبی آشنا بود، تصمیم گرفت بر روی همان ملودی ماندگار ناخدا عباس، شعری در وصف حال و هوای شهر و فرمانده‌شان، محمد جهان‌آرا، بنویسد.

پس از شهادت جهان‌آرا در مهرماه ۱۳۶۰ و در آستانه آزادسازی شهر، جواد عزیزی شعر را نهایی کرد: «ممد نبودی ببینی، شهر آزاد گشته…». این‌بار، آن حزن قدیمی که ناخدا عباس برای علی‌اکبر (ع) سروده بود، در کالبد حماسه‌ای برای «پسران ایران» حلول کرد.

صدایی که ابدی شد: غلام کویتی‌پور در مسجد جامع

همه ما فینال این داستان را می‌دانیم. در سوم خرداد ۱۳۶۱، درست زمانی که غبار جنگ بر گلدسته‌های زخمی مسجد جامع خرمشهر نشسته بود، غلام کویتی‌پور پشت میکروفون رفت. او با الهام از سبک خواندن «بخشو» و با استفاده از همان نغمه‌ای که ناخدا عباس دهه‌ها قبل ساخته بود، این قطعه را اجرا کرد.

صدای کویتی‌پور در آن لحظه، تنها یک آواز نبود؛ بلکه پل ارتباطی میان سنت عزاداری جنوب و حماسه دفاع از وطن بود. او با این بازخوانی، ملودی سنتی را به یک «سرود ملی-مذهبی» تبدیل کرد که هنوز پس از گذشت بیش از چهار دهه، شنیدنش لرزه بر اندام شنونده می‌اندازد.

چرا این روایت هنوز زنده است؟

«ممد نبودی ببینی» شناسنامه هنری جنوب است. از عسلویه و بوشهر تا خرمشهر و آبادان، این ملودی با خون و پوست مردم گره خورده است. این اثر ثابت کرد که موسیقی اصیل برآمده از دل فرهنگ مردم (فولکلور)، هرگز نمی‌میرد؛ بلکه در هر دوره، لباسی نو می‌پوشد تا راوی دردهای جدید و پیروزی‌های تازه باشد. امروز اگر «ممد نبودی» را می‌شنویم، در حقیقت داریم به میراث ناخدا عباس و طنین صدای بخشو گوش می‌سپاریم که در تاریخ ایران جاودانه شده است./ هفته نامه بوشهر امروز