بوشهری ها /*صدیقه بهزادپور/با توجه به اینکه سال گذشته استان بوشهر شاهد بارشهای مطلوبی بود که این تصور را در افکار عمومی ایجاد کرد که سال جاری بدون تنش آبی سپری خواهد شد. با این حال، واقعیتهای اقلیمی و زیرساختی نشان میدهد که صرف وقوع بارش، ضامن عبور از بحران نیست، چرا که تبدیل این منابع به آب شرب پایدار، نیازمند تجهیزات پیشرفتهای است که فرآیند استحصال و تصفیه را میسر سازد. کارشناسان معتقدند پیش از هر چیز،ترویج الگوی صحیح مصرف و ترمیم شبکه فرسوده توزیع به منظور جلوگیری از هدررفت آب نقش بزرگی در پایداری آبرسانی در استان بوشهر دارد.
پارادوکسهای بی آبی به روایت آمار
هرچند بوشهر در کنار آب و بهره مند از منابع ارزی – ریالی حاصل از فعالیت شرکتهای پتروشیمی و .... نباید با مشکلات جانبی آب، برق و دیگر امکانات رفاهی روبرو باشد، اما این تضاد همچنان در شهرهای مختلف استان وجود دارد. اگرچه در سال آبی گذشته، بارشهای مناسب نویدبخش روزهای پرآبی برای این خطه بود و بسیاری را به این باور رسانده بود که سایه خشکسالی از سر بوشهر کوتاه شده است، اما واقعیتهای میدانی و تحلیلهای کارشناسی نشان میدهد که تکیه صرف بر نزولات آسمانی، خطایی راهبردی است و بوشهر همچنان برای عبور از گرمای طاقتفرسای تابستان، به عزمی فراتر از پروژههای عمرانی نیاز دارد. بنا به گزارشهای منتشره، اکنون شبکه توزیع آب استان بوشهر با تکیه بر تأسیسات آبشیرینکن، روزانه ۱۰۲ هزار مترمکعب آب تولید میکند. بخش قابل توجهی از این بار تولید بر دوش مرکز استان است، جایی که دو آبشیرینکن با ظرفیتهای ۳۵ هزار و ۴۰ هزار مترمکعب در شبانهروز، شریانهای حیاتی تأمین آب را زنده نگه داشتهاند. علاه بر این جزیره شیف و روستای هلیله نیز با تأسیسات یکهزار مترمکعبی، تلاش دارند تا گوشهای از نیازهای محلی را پاسخ دهند. پروژههای شهرستانی نیز با شتاب در حال پیگیریاند؛ از آبشیرینکن ۱۰ هزار مترمکعبی کنگان گرفته تا پروژه ۱۵ هزار مترمکعبی جم و طرحهای توسعه در اخند عسلویه، همگی نشان از تلاش مدیران برای کاهش تنش آبی دارند. با این حال، نگاه به افقهای دورتر، امیدها را به پروژه عظیم شهید رئیسعلی دلواری گره زده است؛ طرحی که در جوار نیروگاه اتمی بوشهر با ظرفیت ۱۰۰ هزار مترمکعب در حال اجراست و پیشبینی میشود بخشی از آن در سال جاری وارد مدار شود، پروژهای که پتانسیل افزایش ظرفیت تا ۱۵۰ هزار مترمکعب را نیز در خود نهفته دارد تا بخشی از عطش دیرینه این دیار را سیراب کند. با احتساب این طرحها و سایر پروژههای در دست اجرا، مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب استان بوشهر وعده داده است که تا پایان سال جاری، ۴۵ هزار مترمکعب دیگر به ظرفیت تولید آب استان افزوده شود.
پارادوکسهای آمار و واقعیتهای آبی
اما با وجود این ارقام امیدوارکننده، کارشناسان معتقدند که توسعه سختافزاری، تنها نیمی از ماجراست. چراکه بوشهر حتی با وجود آبشیرینکنهای متعدد، همچنان در برابر نوسانات دما و افزایش تقاضا در فصول گرم سال آسیبپذیر است. در حقیقت ، آنچه به عنوان ضرورت «تأمین آب شیرین»، عنوان میشود، زمانی کارآمد است که نظام توزیع و فرهنگ مصرف، پا به پای تولید حرکت کنند. اما یکی از اساسیترین نقاط ضعف که همواره مورد نقد کارشناسان بوده، وضعیت فرسوده و ناکارآمد شبکه توزیع آب در استان است. هدررفت آب در این شبکه، همچون زخمی عمیق بر پیکره منابع آبی عمل میکند. وقتی مقادیر قابل توجهی از آب تصفیهشده در مسیر انتقال به خانهها به دلیل پوسیدگی لولهها و نشتهای پنهان هدر میرود، افزودن بر ظرفیت تولید، در عمل چیزی شبیه به ریختن آب در ظرفی سوراخ است و قطعا تا زمانی که این نظام توزیع اصلاح نشود و نوسازی زیرساختهای انتقال آب در اولویت قرار نگیرد، بهرهبرداری از بزرگترین و پیشرفتهترین آبشیرینکنها نیز نمیتواند امنیت آبی پایداری را برای بوشهر رقم بزند.
ضرورت ترویج فرهنگ صحیح مصرف
فراتر از زیرساختهای فنی، بحران بزرگتری نیز در بطن این چالش نهفته است و آن نبود فرهنگسازی مناسب برای استفاده صحیح از منابع آبی است. در استانی که هر قطره آب با هزینههای گزاف مالی و محیطزیستی به دست میآید، سبک مصرف آب همچنان متناسب با یک اقلیم پرآب است. بدون تغییر در الگوی مصرف شهروندان، افزایش تولید تنها باعث میشود که تقاضا به همان نسبت رشد کند و چرخه معیوب کمبود آب همچنان بازتولید شود. البته علاوه بر همه این مسائل، نباید از نقدهای زیستمحیطی غافل شد. آبشیرینکنها، اگرچه ناجی موقت تنش آبی هستند، اما خالی از چالش نیستند. تخلیه پسابهای شور با غلظت بالا به دریا و آلودگیهای احتمالی ناشی از مواد شیمیایی به کار رفته در
فرآیند شیرینسازی، نگرانیهای جدی فعالان محیطزیست را برانگیخته است، چون این فناوری، با وجود هزینههای سنگین اجرا و نگهداری، اگر در بستری ناپایدار و بدون توجه به آمایش سرزمین استفاده شود، میتواند در بلندمدت اکوسیستم ساحلی بوشهر را با تهدیدهای جبرانناپذیری مواجه کند.
چرخش گفتمانی در حوزه آب
آنچه از تقابل دادههای آماری و واقعیتهای میدانی بوشهر برمیآید، این است که استان بوشهر نیازمند یک پارادایم شیفت یا چرخش گفتمانی در مدیریت آب است، بدیهی است ساخت آبشیرینکنهای جدید برای تأمین فوری نیازها ضروری به نظر میرسد، اما این اقدامات نباید به عنوان تنها راهکار دیده شود. «مافیای آب» و نگاههای سوداگرانه به پروژههای عمرانی نباید ما را از ضرورتهای اصلی غافل کند. از این رو به نظر می رسد که اولویت اصلی باید بر دو محور موازی استوار باشد: اول، نوسازی فوری و هوشمندسازی شبکه توزیع آب برای جلوگیری از هدررفت منابع فعلی و دوم، اجرای برنامههای جامع ترویج الگوی مصرف که به مردم بوشهر بیاموزد چگونه در سرزمینی کمآب، با خردمندی و مسئولیتپذیری از این مایع حیات استفاده کنند. توسعه پایدار در بوشهر تنها زمانی محقق میشود که مردم و مسئولین، مدیریت تقاضا را به اندازه مدیریت عرضه، جدی بگیرند. در غیر این صورت، حتی اگر تمام ظرفیتهای تولید را به چند برابر برسانیم، باز هم در تابستانهای سوزان بوشهر، صدای عطش بلند خواهد بود.
*روزنامه نگار
ضرورت گذار از توسعه سختافزاری به مدیریت هوشمند منابع آبی
