گزارش «بوشهریها» درباره عملیاتی شدن منطقه آزاد بوشهر
بوشهری ها /*صدیقه بهزادپور/ سرانجام پس از چند سال کش و قوس، منطقه آزاد بوشهر، نیز به مرحله راه اندازی نهایی رسید. هرچند این مهم بسیار دیرهنگام به مرحله اجرا رسیده، اما همچنان میتواند نقطه عطفی در مسیر آینده اقتصادی استان بوشهر و حتی اقتصاد ملی باشد. منطقهای که سالها پیش از برخی مناطق آزاد فعلی کشور، ایده ایجاد آن مطرح شده بود، به دلایل مختلف از جمله موانع قانونی، ابهام در محدوده جغرافیایی، مشکلات زیرساختی، تغییر رویکردهای مدیریتی و نبود اجماع کافی در سطح تصمیمگیری، بارها از مسیر اجرا بازماند. اکنون اما با نهایی شدن فرآیند راهاندازی، انتظار میرود بوشهر بتواند بخشی از ظرفیتهای مغفولمانده خود را در حوزه تجارت، دریا، انرژی، ترانزیت، گردشگری و اشتغال به خصوص در زمان پساجنگ فعال کند.
تقارن زمانی مطلوب
موقعیت جغرافیایی استان در حاشیه خلیج فارس، برخورداری از ساحل طولانی، سابقه تاریخی در تجارت دریایی، نزدیکی به بازارهای کشورهای همسایه، وجود بنادر فعال و ظرفیتهای گسترده در حوزه انرژی، شیلات، حملونقل و صنایع دریایی، مجموعهای از مزیتهایی را ایجاد کرده که کمتر استانی در کشور به این شکل یکجا در اختیار دارد. با این وجود فقدان سازوکارهای ویژه اقتصادی و تأخیر در ایجاد منطقه آزاد باعث شد بخش قابل توجهی از این ظرفیتها طی سالهای گذشته به شکل کامل بالفعل نشود، در حالیکه بسیاری از کارشناسان بر این باورند که اگر منطقه آزاد بوشهر همزمان یا حتی زودتر از برخی مناطق آزاد دیگر کشور راهاندازی میشد، امروز سهم استان در تجارت منطقهای، جذب سرمایهگذاری خارجی و توسعه صنایع پشتیبان دریایی بسیار بالاتر بود. بر اساس این گزارش، اهمیت راهاندازی منطقه آزاد بوشهر زمانی بیشتر آشکار میشود که شرایط کنونی کشور در دوران پس از جنگ و ضرورت بازسازی ظرفیتهای اقتصادی، تقویت تابآوری تولید و افزایش نقش استانهای مرزی و ساحلی در اقتصاد ملی مورد توجه قرار گیرد. در چنین فضایی، استانهایی مانند بوشهر میتوانند به جای ایفای نقشی فقط غیراصلی، در جایگاه پیشران توسعه ظاهر شوند. منطقه آزاد بوشهر این امکان را فراهم میکند که سرمایهگذاری در حوزههای بندری، لجستیک، صادرات مجدد، صنایع تبدیلی، گردشگری دریایی، خدمات فنی و مهندسی، تولیدات صادراتمحور و فعالیتهای دانشبنیان با سهولت بیشتری انجام شود. این موضوع بهویژه در شرایطی که کشور نیازمند تنوعبخشی به مسیرهای درآمدی و کاهش فشار بر اقتصاد متمرکز است، اهمیت دوچندان دارد.
مزایای درون استانی
به اعتقاد صاحبنظران، رشد اشتغال و ایجاد فرصتهای جدید برای جوانان استان از جمله مزیتهای این فرآیند خواهد بود.اگر بوشه در حوزه انرژی و صنایع نفت، گاز و پتروشیمی جایگاه برجستهای دارد، اما همواره بخشی از مطالبات مردم این استان معطوف به بهرهمندی عادلانهتر از مزایای توسعه و ایجاد فرصتهای شغلی پایدار برای نیروهای بومی بوده است. منطقه آزاد میتواند با جذب سرمایهگذاران داخلی و خارجی، ایجاد واحدهای تولیدی و خدماتی، توسعه فعالیتهای تجاری و افزایش تقاضا برای نیروی انسانی متخصص و نیمهمتخصص، به کاهش بیکاری و بهبود کیفیت اشتغال در استان کمک کند. قطعاً تحقق این هدف نیازمند برنامهریزی دقیق و پرهیز از تبدیل منطقه آزاد به محلی صرفاً برای واردات کالا یا فعالیتهای غیرمولد است. هرچند تجربه مناطق آزاد در کشور نشان داده است که موفقیت این مناطق تنها با تصویب قانون و تعیین محدوده جغرافیایی محقق نمیشود. برخی مناطق آزاد به دلیل ضعف زیرساخت، نبود اتصال مناسب به شبکه حملونقل، تمرکز بر واردات به جای تولید و صادرات، و ناهماهنگی میان دستگاههای اجرایی، نتوانستهاند به اهداف اولیه خود دست پیدا کنند. از این رو، منطقه آزاد بوشهر در نقطه آغاز باید از این تجربهها درس بگیرد، چون اگر قرار است این منطقه به پیشران اقتصادی جنوب کشور تبدیل شود، باید از همان ابتدا با نگاه تولیدمحور، صادراتمحور و سرمایهگذاریمحور اداره شود. ایجاد زیرساختهای بندری مدرن، اتصال مؤثر به راهآهن و جادههای ترانزیتی، توسعه خدمات گمرکی هوشمند، تسهیل صدور مجوزها، ثبات در مقررات و فراهم کردن امنیت سرمایهگذاری از جمله الزاماتی است که بدون آنها ظرفیتهای بوشهر به نتیجه مطلوب نخواهد رسید.
پتانسیلهای پنهان در دسترس
علاوه بر تجارت و حملونقل، ظرفیتهای دریایی بوشهر یکی از مهمترین مزیتهایی است که میتواند در قالب منطقه آزاد به ارزش افزوده تبدیل شود. صنایع شیلاتی، فرآوری آبزیان، پرورش میگو، ساخت و تعمیر شناور، خدمات بندری، گردشگری ساحلی و دریایی، و حتی فعالیتهای مرتبط با اقتصاد آبی میتوانند محورهای اصلی توسعه این منطقه باشند. بوشهر به دلیل دسترسی گسترده به دریا، ظرفیت تبدیل شدن به یکی از مراکز مهم اقتصاد دریامحور کشور را دارد. اما تحقق این هدف مستلزم آن است که سیاستگذاری منطقه آزاد تنها به واگذاری زمین یا ایجاد مراکز تجاری محدود نشود، بلکه زنجیرهای از فعالیتهای مولد و مکمل حول محور دریا شکل گیرد. از طرفی، نزدیکی بوشهر به کشورهای حوزه خلیج فارس میتواند جایگاه این استان را در تجارت منطقهای تقویت کند. بازارهای پیرامونی ایران در جنوب، ظرفیت بالایی برای صادرات محصولات کشاورزی، غذایی، مصالح ساختمانی، خدمات فنی و مهندسی، محصولات پتروشیمی، کالاهای صنعتی سبک و خدمات گردشگری و درمانی دارند. منطقه آزاد بوشهر میتواند با ایجاد بسترهای مناسب لجستیکی و تجاری، نقش واسط میان تولیدکنندگان داخلی و بازارهای خارجی را ایفا کند. این مسئله بهویژه برای بنگاههای کوچک و متوسط استان و سایر استانهای همجوار اهمیت دارد؛ زیرا بسیاری از این بنگاهها برای ورود به بازارهای صادراتی با موانعی مانند هزینههای حملونقل، پیچیدگیهای گمرکی و نبود شبکههای بازاریابی مواجهاند.
فرصتهای سوخته
با این حال، نباید از پیامدهای تأخیر چندساله در راهاندازی منطقه آزاد بوشهر چشمپوشی کرد. در سالهایی که این طرح در مسیر تصمیمگیری و اجرا با وقفه مواجه بود، بخشی از فرصتهای سرمایهگذاری به مناطق دیگر منتقل شد، برخی فعالان اقتصادی انگیزه خود را از دست دادند و استان از مزایای رقابتی قابل توجهی محروم ماند. تأخیر در چنین طرحهایی تنها به معنای عقب افتادن یک پروژه عمرانی نیست، بلکه به معنای از دست رفتن فرصتهای اشتغال، کاهش سهم از بازارهای منطقهای، عقبماندن در رقابت بندری و تجاری، و تضعیف اعتماد سرمایهگذاران است. اکنون که این مسیر دوباره گشوده شده، جبران این عقبماندگی نیازمند تصمیمهای سریع، هماهنگ و کارشناسیشده است. آنچه که در این میان نباید فراموش شود، مطالبات مردم بوشهر است که در این میان جایگاه ویژهای دارد. مردم این استان سالهاست انتظار دارند که جایگاه راهبردی بوشهر در اقتصاد کشور به شکل ملموس در زندگی آنان بازتاب پیدا کند. برخورداری از فرصتهای شغلی مناسب، توسعه زیرساختهای شهری و روستایی، ارتقای خدمات عمومی، حمایت از فعالان اقتصادی بومی، مشارکت نیروهای محلی در مدیریت و اجرای طرحها، و توجه به مسائل زیستمحیطی از جمله مطالباتی است که در فرآیند راهاندازی منطقه آزاد باید جدی گرفته شود. اگر منطقه آزاد بدون پیوند با نیازها و منافع جامعه محلی توسعه یابد، ممکن است به جای ایجاد رضایت و رونق، به شکافهای جدید اقتصادی و اجتماعی منجر شود. بنابراین مشارکت مردم، نخبگان، بخش خصوصی و مدیران محلی در تصمیمسازیها اهمیت زیادی دارد. به اعتقاد تحلیلگران؛ اکنون پس از سالها انتظار، مسئله اصلی دیگر اصل ایجاد منطقه آزاد نیست، بلکه کیفیت اجرای آن است. بوشهر فرصت تازهای پیش رو دارد؛ فرصتی که نباید بار دیگر در پیچوخم تصمیمهای کند، نگاههای کوتاهمدت و ضعف هماهنگی از دست برود.
*روزنامه نگار
عکس
